Kısaca
- VakıfBank Kültür Yayınları, Rudi Matthee’nin kaleme aldığı Safevilerin Gerilemesi ve Isfahan’ın Düşüşü adlı kitabı okurlarla buluşturdu.
- Matthee, Safevi çöküşünü yalnızca ahlaki çözülmeye bağlamayan, coğrafi, aşiretsel, ekonomik ve askeri gerilimlerin birikimi olarak yorumluyor.
- Kitap, Afganların 1722’de Isfahan’a girişini uzun süren bir birikimin sonucu olarak ele alıyor.
VakıfBank Kültür Yayınları, Rudi Matthee’nin kaleme aldığı Safevilerin Gerilemesi ve Isfahan’ın Düşüşü adlı kitabı okurlarla buluşturdu. Kitap, Safevi çöküşünü basit bir yozlaşma anlatısına indirgemeden, devlet, toplum, ekonomi ve askeri yapı arasındaki tarihsel gerilimler üzerinden inceliyor.
Kitabın Türkçe çevirisini Aykut Mustak yaptı. Eser, İran tarihinin sonraki iki yüzyılını belirleyecek krizlerin kökenlerini anlamak için de bir çerçeve sunuyor.
Tarihçiler genellikle Safevi İmparatorluğu’nun gerileme ve çöküşünü, son yüzyıldaki siyasi durgunluk, saray yozlaşması ve ahlaki çözülmenin doğal sonucu olarak değerlendiriyor. Matthee bu yerleşik yoruma karşı çıkıyor. Ona göre çöküş, doğrusal bir hikâye değil; coğrafi kırılganlıklar, aşiret yapıları, sınırlı ekonomik imkânlar, saray siyaseti, taşra güçleri ve askeri-mali tercihler arasındaki hassas dengelerin bir kriz anında köklü değişime yol açtığı karmaşık bir süreç.
Matthee’ye göre Safevi düzeni merkezi ve yekpare bir yapı değil, sürekli müzakere edilen kırılgan ittifaklar ağıydı. On yedinci yüzyılın sonlarına doğru bu ağ siyasi birliğini sürdürme kapasitesini yitirdi ve imparatorluk parçalanmaya başladı. Sarayına kapanan ve taşradan giderek kopan şahın yönetimi; merkez ile eyaletler arasındaki bağların zayıflaması, ordunun ihmali, kısa vadeli para politikaları, hizipçilik ve yolsuzluk karşısında etkisiz kaldı.
Bu tabloda Safevi İran’ı, sınırlarını Osmanlı ve Afgan baskılarına karşı savunamayacak kadar zayıflamış bir askeri yapı ile krizi yönetmekte zorlanan bir merkezi idare arasında sıkıştı. Afgan kabilelerinin 1722’de Isfahan’a girmesi, bu uzun birikimin dramatik sonucu olarak ortaya çıktı.
Kitap, Safevi çöküşünü yozlaşmaya indirgemeden ele alırken, çöküşün dış güçlerin oyunlarıyla açıklanamayacağını savunuyor. Yazara göre Avrupalı tüccar ve diplomatlar, 17. yüzyılda İran’da toprak talebinde bulunmuyordu ve ülkede çalışan Avrupalıların sayısı düzinelerle sınırlıydı. Portekizliler yalnızca Hürmüz’ü işgal edip denetimde tutabilmişti; Şah Abbas, İngilizlerin denizden yardımıyla onları 1622’de zor kullanarak çıkardı.
Matthee, yabancı tacirlerin ülkeyi talan etmek yerine uluslararası ticari rolü artırdığını ve seçkinlerin tükettiği birçok metayı ithal ederek bolluk yarattığını da belirtiyor.
Yazar hakkında: Matthee, University of Delaware’de John and Dorothy Munroe Distinguished Professor of History unvanıyla Orta Doğu tarihi dersleri veriyor. Araştırmaları erken modern İran, Safeviler ve Basra Körfezi tarihi üzerine yoğunlaşıyor. Eserleri arasında The Politics of Trade in Safavid Iran: Silk for Silver, 1600–1730 ve The Pursuit of Pleasure: Drugs and Stimulants in Iranian History, 1500–1900 yer alıyor. The Safavid World adlı derlemenin editörü olan Matthee, Association for the Study of Persianate Societies’in başkanlığını yürüttü.
Künye: Yayınevi VBKY, kategori Tarih, Türkçesi Aykut Mustak, proje editörü Dr. Mehmet Yılmaz Akbulut, sayfa uygulama Faruk Özcan, son okuma Mehmet Selim Temel, 376 sayfa.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
